45 người giữ im lặng: bên trong khóa đào tạo trọng tài lớn nhất lịch sử snooker

Trước khi viên bi đầu tiên lăn, có một bàn tay. Bàn tay ấy không cầm cơ. Nó cầm một chiếc bàn chải, kéo dọc theo tấm vải xanh, chậm rãi như người ta vuốt lại một trang giấy nhàu. Không ai quay phim khoảnh khắc ấy. Không có khán giả, không có bình luận viên, không có bảng tỷ số. Chỉ có tiếng vải sột soạt và một người đứng thẳng lưng, kiểm tra từng đường băng như một kiến trúc sư kiểm tra lại nền móng trước khi tòa nhà mọc lên. Tôi đã ngồi rất nhiều đêm trước màn hình, tua đi tua lại những pha break ngoạn mục, nhưng điều khiến tôi quay lại lần thứ hai không phải là cú đánh. Đó là khoảng lặng giữa hai frame — khi trọng tài bước ra, đặt lại bi, lau tay vào chiếc khăn trắng, và cả hội trường nín thở chờ một nghi thức mà không ai gọi tên. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bóng không chạm chân ai. Tôi không viết về cú đánh. Tôi viết về những gì cú đánh che giấu. Và tuần này, tại Leeds, nước Anh, có bốn mươi lăm người đang học cách giữ những khoảng lặng ấy cho đúng. WPBSA — cơ quan quản lý của billiards và snooker chuyên nghiệp thế giới — vừa triển khai khóa đào tạo trọng tài lớn nhất trong lịch sử tổ chức. Bốn mươi lăm học viên. Không phải bốn mươi lăm cơ thủ. Bốn mươi lăm người sẽ đứng bên bàn, không phải để ghi điểm, mà để đảm bảo rằng điểm số được ghi đúng. Khóa học chia làm hai giai đoạn. Phần lý thuyết trực tuyến khởi động từ tháng Bảy. Phần thực hành trực tiếp diễn ra tại Northern Snooker Centre ở Leeds, West Yorkshire — một địa điểm thuần snooker, nơi vải bàn được chăm chút như mặt hồ phẳng lặng. Chương trình được dẫn dắt bởi hai giảng viên chính: Chris Lovell, Trưởng bộ phận Huấn luyện và Phát triển, và Glen Sullivan-Bissett, Điều phối viên Khóa học Trọng tài. Năm trọng tài đang hoạt động của WST — Humphries, Bell, Mason, Bannister, Ogburn — đóng vai trò cố vấn, mỗi người kèm một nhóm học viên. Khóa học được công nhận bởi 1st4sport Qualifications, một tổ chức cấp chứng chỉ của Vương quốc Anh. Mỗi học viên phải trải qua sáu trận đấu thực hành, một bài kiểm tra luật, và một buổi đánh giá có giám sát. Những kỹ năng được huấn luyện không hào nhoáng: kiến thức luật, xử lý bi, dựng bàn, chải và chặn vải theo chiều lông, và vận hành bảng điểm thủ công. Đọc đến đây, tôi chợt nhận ra mình đã dành bốn mươi năm để viết về những người cầm cơ, mà gần như chưa một lần viết về người cầm bàn chải. Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Và những con số ở đây biết múa theo một điệu buồn. Hãy nhìn tỷ lệ. Năm cố vấn, bốn mươi lăm học viên. Một người thầy kèm chín người trò. Trong một lớp học nấu ăn, tỷ lệ ấy là bình thường. Nhưng trong một môn thể thao mà mỗi quyết định sai của trọng tài có thể thay đổi số phận của cả một trận chung kết, tỷ lệ ấy nói lên điều gì đó về cách bộ môn này truyền nghề: bằng mắt, bằng tai, bằng sự hiện diện bên bàn, chứ không bằng sách giáo khoa. Sáu trận thực hành cho mỗi học viên. Nghe thì ít. Nhưng hãy tưởng tượng sáu lần bạn phải đứng giữa hai cơ thủ đang căng thẳng, sáu lần bạn phải quyết định trong tích tắc rằng viên bi trắng có chạm bi mục tiêu trước khi chạm băng hay không, sáu lần bạn phải giữ khuôn mặt mình trung lập như một tấm gương không phản chiếu thiên vị. Sáu lần là đủ để hiểu rằng nghề trọng tài không phải là nghề nhìn, mà là nghề im lặng đúng lúc. Và có một chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất: kỹ năng chải và chặn vải theo chiều lông. Trong snooker, tấm vải có chiều. Lông vải nằm xuôi theo một hướng, và hướng đó ảnh hưởng đến đường lăn của bi — nhanh hơn khi xuôi, chậm hơn khi ngược. Một trọng tài phải biết chải bàn sao cho chiều lông đồng nhất, để hai cơ thủ đối đầu trong cùng một điều kiện vật lý. Đây không phải là kỹ năng của người cầm còi. Đây là kỹ năng của người giữ công bằng ở cấp độ phân tử. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và những đêm ngồi trong các quán bi ở Nha Trang, tôi hiểu rằng sự tử tế của một cuộc chơi không nằm ở người thắng. Tôi đã từng đứng trong một quán bi lúc hai giờ sáng, nhìn một người đàn ông lau bàn bằng khăn ướt rồi phủi tay vào quần, và tôi hiểu rằng anh ta đang làm điều mà không khóa học nào ở Leeds dạy được: anh ta đang giữ cho cuộc chơi của mình được tử tế. Sự khác biệt giữa anh ta và bốn mươi lăm học viên kia không nằm ở tay nghề. Nó nằm ở hệ thống. Đó là điểm cốt lõi. WPBSA không đào tạo bốn mươi lăm cá nhân. Họ đang xây một đường ống. Khóa học hai giai đoạn — lý thuyết trực tuyến rồi thực hành trực tiếp — không phải là một buổi tập huấn, mà là một quy trình sàng lọc nhiều cửa. Học viên không thể đậu chỉ bằng việc có mặt. Họ phải qua bài kiểm tra luật, qua sáu trận thực hành, qua buổi đánh giá có giám sát. Mỗi cửa là một lần rơi rụng. Và chứng nhận từ 1st4sport Qualifications là một tín hiệu đáng chú ý hơn người ta tưởng. Nó có nghĩa là bằng cấp trọng tài snooker đang được neo vào một khung tiêu chuẩn quốc gia, thay vì truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi một nghề được chuẩn hóa, chất lượng trở nên có thể dự đoán được. Và khi chất lượng có thể dự đoán được, niềm tin của nhà tài trợ và đài truyền hình cũng theo đó mà lớn lên. Theo thông báo chính thức của WPBSA, mục tiêu của khóa học là hỗ trợ sự phát triển tuyệt vời của snooker nghiệp dư. Đây là một câu đáng để đọc chậm. Nó cho thấy những trọng tài mới này, ít nhất là ban đầu, sẽ phục vụ các giải nghiệp dư và phong trào, chứ không phải những bàn đấu đỉnh cao. Một đường ống được thiết kế để chảy về phía gốc rễ. Nhưng đây là chỗ tôi phải nói điều mà không ai muốn nghe trong một bản tin đẹp đẽ như thế này. Chữ lớn nhất trong lịch sử là một tính từ không có số. Bài viết nói bốn mươi lăm học viên, nhưng không nói khóa trước có bao nhiêu. Không có con số so sánh, thì lớn nhất chỉ là một lời tuyên bố, không phải một dữ kiện. Một biên tập viên từng nói với tôi: Quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu. Ông ấy đúng, và câu đó vẫn theo tôi đến tận bây giờ, mỗi khi tôi đọc một bản tin được viết quá đẹp. Khi một con số đi kèm với một tính từ cảm xúc, hãy tin con số và nghi ngờ tính từ. Sâu hơn, có một điểm mù trong cách chúng ta đếm. Chúng ta đếm cơ thủ, đếm danh hiệu, đếm cú maximum 147. Chúng ta không bao giờ đếm trọng tài. Vì thế, khi WPBSA nói bốn mươi lăm, chúng ta không có chuẩn để biết con số ấy là nhiều hay ít. Chúng ta không biết có bao nhiêu trọng tài đang hoạt động trên toàn cầu, bao nhiêu người rời nghề mỗi năm, bao nhiêu bàn đấu ở các giải nghiệp dư phải hoãn vì thiếu người cầm còi. Bốn mươi lăm có thể là sự mở rộng. Cũng có thể là sự bù đắp cho một khoảng trống. Và đây là điều khiến tôi trăn trở với tư cách một người Philippines sống ở Việt Nam, nhìn snooker từ rìa Đông Nam Á: toàn bộ khóa học diễn ra ở Leeds, do những người Anh dạy, công nhận bởi một tổ chức Anh. Trong khi đó, bản đồ các giải đấu snooker đang dịch chuyển về phía châu Á — Trung Quốc, Thái Lan, và những bàn bi mọc lên như nấm sau mưa ở chính Việt Nam. Một đường ống trọng tài neo chặt vào một địa lý duy nhất sẽ trở thành nút thắt: thị thực, di chuyển, ngôn ngữ, múi giờ. Khi một giải đấu ở châu Á cần một trọng tài đủ chuẩn, họ phải chờ người từ Yorkshire bay sang. Đó là nghịch lý. Một môn thể thao toàn cầu hóa các giải đấu, nhưng lại giữ địa phương hóa việc đào tạo những người gác luật. Có lẽ đã đến lúc chúng ta học cách đếm những người không ai quay phim. Bởi sức khỏe của một môn thể thao không nằm ở số lượng cú maximum, mà ở số lượng người có thể đứng giữa bàn và nói: Trận đấu này công bằng. Nếu bốn mươi lăm người ở Leeds hôm nay tốt nghiệp, và một ngày nào đó có một người trong số họ cầm còi ở một giải đấu tại Nha Trang, thì khóa học này sẽ không còn là tin tức. Nó sẽ là một dấu lặng trong bản giao hưởng — cái dấu lặng mà không có nó, bản nhạc chỉ là tiếng ồn.