Khi dữ liệu cờ vua biến mất: bài học cho báo chí thể thao Việt Nam

Đêm qua, một hệ thống phân tích cờ vua do tôi theo dõi trả về một bản báo cáo dài mười trang. Trang nào cũng bắt đầu bằng ba chữ cái giống hệt nhau: N/A. Không có tên kỳ thủ, không có giải đấu, không có nước đi nào, không có hệ số Elo, không có độ hao tổn trung bình. Tôi lướt đến cuối tài liệu, nơi dòng chữ insufficient information nhắc lại như một tiếng chuông: thông tin không đủ để phân tích. Thoạt đầu tôi muốn xóa nó. Nhưng rồi tôi nhận ra, đây chính là thứ tài liệu thể thao hiếm hoi mà tôi từng đọc: một bản phân tích trung thực đến mức dám thừa nhận khoảng trống của chính nó. Ba mươi hai năm làm báo, viết kịch bản phim tài liệu thể thao, tôi đã quen với việc những thước phim bị cắt bỏ, những con số không bao giờ được công bố. Nhưng chưa bao giờ tôi thấy một hệ thống tự động lại thẳng thắn như vậy. Nó không cố đoán, không viết theo cảm xúc, không bịa ra một câu chuyện cho kịp deadline. Nó chỉ nói: tôi không đủ dữ liệu. Giữa một ngành truyền thông nơi ai cũng sợ bị coi là chậm tin, một thái độ im lặng vì thiếu bằng chứng đáng giá hơn mọi bài báo viết vội. Ngồi trước bản báo cáo ấy, tôi nghĩ về cờ vua Việt Nam. Chúng ta có những kỳ thủ khiến cả châu Á phải ngước nhìn: Lê Quang Liêm, người đã nhiều năm đứng trong nhóm kỳ thủ hàng đầu thế giới, và Nguyễn Ngọc Trường Sơn, người miệt mài giữ vị trí trong top quốc gia. Tên tuổi của họ xuất hiện trên các bản tin mỗi khi có giải đấu lớn. Nhưng khi báo chí viết về họ, chúng ta thường xuyên nhận được những bài ca ngợi chung chung: bản lĩnh, thiên tài, kỳ tích. Rất hiếm khi một bài báo nói rõ: ván cờ đó diễn ra theo biến thể nào, ưu thế thay đổi ở nước thứ bao nhiêu, kỳ thủ đã tiêu hao bao nhiêu thời gian cho những quyết định quan trọng. Cách viết ấy không phải lỗi của riêng ai; đó là di sản của một thời báo chí chạy theo cảm xúc. Nhưng trong một kỷ nguyên mà máy tính có thể tính toán hàng triệu nước đi mỗi giây, một bài viết thể thao không có dữ liệu khác nào một cuốn phim được quay mà không có băng hình. Về bản chất, phân tích cờ vua chuyên sâu là một hệ thống đòi hỏi những mắt xích rõ ràng: tên người, tên giải, số liệu, nguồn. Bản phân tích đêm qua đã vạch ra cho tôi thấy một điều: nếu thiếu mắt xích, bạn không có quyền kết luận. Bạn chỉ có thể khoanh vùng những gì cần kiểm chứng thêm. Tôi tua lại băng hình SEA Games 29 để tìm thứ người ta bỏ quên. Với cờ vua, tôi cũng vậy — tìm thứ người ta bỏ quên trong những dòng tường thuật khô khan: một nước đi bất ngờ ở phút chót, một quyết định hi sinh quân đầy rủi ro, một chuỗi phòng thủ tưởng như bế tắc nhưng lại mở ra lối thoát. Khung phân tích mà hệ thống cung cấp cho tôi có tám chiều. Tám, con số gần như một bàn cờ vua vây quanh quân vua trung tâm. Chiều đầu tiên là kỹ thuật: bạn phải biết ván cờ thuộc hệ thống khai cuộc nào, mức độ tinh vi của các nước đi ra sao, mức trùng khớp với đánh giá của máy tính cao hay thấp. Chiều thứ hai là dữ liệu cầu thủ: hệ số Elo, thứ hạng, phong độ gần đây, lịch sử đối đầu. Chiều thứ ba là hệ thống giải đấu: đây là vòng loại World Cup, Candidates, hay một giải mời thương mại? Chiều thứ tư là cục diện cạnh tranh: trong một thế hệ đầy những kỳ thủ trẻ Ấn Độ và Uzbekistan, một kỳ thủ Việt Nam đang đứng ở đâu? Rồi đến quy định, rủi ro, câu chuyện truyền thông và sự lan tỏa ra toàn ngành. Tất cả đều cần dữ liệu để bắt đầu. Chiều kỹ thuật đặc biệt quan trọng, vì nó quyết định độ tin cậy của mọi lời bình. Trong cờ vua, khái niệm ACPL (average centipawn loss) cho ta biết trung bình mỗi nước đi, một kỳ thủ để mất bao nhiêu phần trăm giá trị so với nước đi tối ưu. Con số càng thấp, cách chơi càng chuẩn xác. Nếu một kỳ thủ thắng nhưng ACPL cao, điều đó có nghĩa chiến thắng đến từ sự non nớt của đối phương hơn là từ sự xuất sắc của người thắng. Ngược lại, một ván thua với ACPL rất thấp có thể là một kiệt tác kỳ cục, chỉ xoay chuyển ở một sai lầm duy nhất. Không có con số ấy, chúng ta chỉ nhìn thấy bề nổi: ván thắng, ván thua, ván hòa — giống như nhìn một trận bóng đá qua tỷ số mà không biết ai kiểm soát bóng. Tôi nhớ hồi làm phim về các vận động viên điền kinh, tôi thường ngồi đếm nhịp bước chân qua băng ghi hình. Bốn mươi bảy nhịp mỗi phút ở vòng cuối — đó là thứ chỉ có trên băng, không có trong lời kể. Cờ vua cũng có nhịp đập của riêng nó, và nhịp đập ấy nằm trong bảng thời gian thi đấu. Một kỳ thủ dành hai mươi lăm phút cho nước thứ mười lăm, rồi chỉ dùng vài giây cho mười nước tiếp theo: đó là dấu hiệu của một kế hoạch dài hơi, hoặc một cuộc khủng hoảng thời gian. Một kỳ thủ khác luôn chơi nước đầu tiên trong vòng mười giây, bất kể đối thủ là ai: đó là dấu hiệu của một sự chuẩn bị khai cuộc cực kỳ kỹ lưỡng. Nếu bỏ qua dữ liệu thời gian, ta bỏ qua cả câu chuyện về chiến thuật và tâm lý. Chiều dữ liệu cầu thủ cũng gắn liền với câu chuyện lịch sử đối đầu. Trong cờ vua, một lỗ hổng khai cuộc có thể trở thành bóng ma suốt mười năm. Có những kỳ thủ gần như không bao giờ thắng được một đối thủ cụ thể vì hệ thống phòng thủ họ chọn chạm trán một lỗ hổng mang tính cấu trúc. Khi ấy, nhà phân tích cần truy vết từng ván đấu cũ, đối chiếu sự thay đổi khai cuộc, và chỉ ra điều mà bản thân kỳ thủ có thể đã biết nhưng công chúng không hề hay: đó là một cuộc đấu trí kéo dài nhiều năm, chứ không phải một trận thua may rủi. Không có bộ dữ liệu lịch sử đối đầu, mọi lời bàn về duyên nợ chỉ là mê tín. Thêm vào đó là hệ thống giải đấu. Một trận đấu ở vòng loại Olympiad khác xa một ván đấu ở vòng loại World Cup. Mỗi giải đấu có nhịp độ riêng: số ván, thời gian kiểm soát, cách phân định hòa, hệ số điểm. Nếu người viết không nắm được vị trí của trận đấu trong hệ thống ấy, họ sẽ không thể đánh giá mức độ quan trọng. Một chiến thắng trước một kỳ thủ hệ số trung bình trong trận đấu cuối cùng của một giải không có ý nghĩa gì nếu kỳ thủ đó đã bị loại từ trước. Nhưng cũng một chiến thắng như vậy, nếu diễn ra ở vòng đấu quyết định để giành suất dự Candidates, lại trở thành bước ngoặt lịch sử. Khung phân tích đêm qua đã nhắc tôi rằng: thiếu tên giải đấu thì không thể định giá bất kỳ kết quả nào. Có một câu chuyện ít người nhắc đến: hệ thống các giải đấu lớn hiện nay đang thay đổi cả cách các kỳ thủ chuẩn bị. World Cup, Grand Swiss, Candidates — mỗi giải đòi hỏi một chiến lược khác nhau. Một kỳ thủ chuyên chơi giải đấu hệ Thụy Sĩ có thể không phù hợp với thể thức đấu loại trực tiếp hai ván. Họ cần chuẩn bị những bất ngờ về khai cuộc, cần xoay sở với việc phân định thắng thua bằng cờ nhanh, thậm chí là cờ chớp. Khi truyền thông chỉ đăng kết quả chung cuộc, khán giả sẽ không bao giờ hiểu được vì sao một kỳ thủ có thể thắng ván đầu rồi thua ngược ở ván hai. Họ cũng không hiểu vì sao kỳ thủ khác lại chọn cách hòa nhanh để giữ sức. Tất cả những quyết định ấy là kết quả của đọc dữ liệu. Rồi đến yếu tố con người. Trong cờ vua, cũng như điền kinh, có một tầng lớp những người bị bỏ quên: đó là các kỳ thủ nữ. Họ luyện tập như nhau, cống hiến như nhau, nhưng hệ thống truyền thông thường xếp họ vào một khuôn khổ riêng: gọi họ là nữ kỳ thủ xinh đẹp thay vì nhắc đến khai cuộc họ chọn, thay vì phân tích cách họ xoay chuyển thế cờ. Khi một kỳ thủ nữ giành chiến thắng, người ta hay tìm kiếm sự dịu dàng, sự ngoan cường, sự nỗ lực phi thường — những phẩm chất mà người ta hiếm khi mô tả cho các kỳ thủ nam. Tôi phản đối điều đó, không phải bằng những bài diễn văn, mà bằng cách làm việc của một người biên kịch: chỉ thuật lại số liệu, kỹ thuật và quá trình tập luyện. Khi làm vậy, tôi đã nhận ra rằng các kỳ thủ nữ ít khi được phân tích kỹ thuật theo đúng nghĩa — đơn giản vì họ không được bảo vệ bởi dữ liệu. Một lĩnh vực khác cần dữ liệu đến từng mili giây là vấn đề chống gian lận. Cờ vua đã chứng kiến những vụ bê bối làm rung chuyển cả làng cờ, và trong mọi vụ, dữ liệu là nhân vật chính. Người ta phân tích sự trùng khớp giữa nước đi của một kỳ thủ với gợi ý của máy tính; họ theo dõi thời gian sử dụng cho những nước đi khó, những thay đổi bất thường trong nhịp độ thi đấu. Nếu không có quy trình dữ liệu nghiêm ngặt, lời buộc tội hay lời bào chữa đều chỉ là trò đoán mò. Báo chí thể thao khi đưa tin về những vụ việc như vậy cần phải cẩn trọng hơn bao giờ hết: một con số sai, một thống kê bị xuyên tạc có thể hủy hoại sự nghiệp của một con người. Và đây cũng là nơi mà tiêu chuẩn không đủ dữ liệu thì không phát biểu trở thành một nguyên tắc đạo đức. Sân vận động trống trơn, tôi biến tiếng giày đinh thành nhịp tim của bộ phim. Tôi đã học cách lắng nghe những khoảng lặng. Với cờ vua, tôi cũng học cách lắng nghe những khoảng lặng trên bàn cờ — những phút giây một kỳ thủ nhìn chằm chằm vào bàn đấu trước một quyết định. Nhưng tôi chỉ có thể mô tả khoảng lặng đó một cách trung thực nếu tôi nắm được bối cảnh: thời gian còn lại, áp lực điểm số, tiền lệ trong quá khứ. Nếu không, tôi chỉ đang viết một bài văn tả cảnh trống rỗng. Có một lập luận mà tôi thường xuyên đối mặt trong các cuộc họp biên tập: dữ liệu là thứ khô khan, nó tước đi sự lãng mạn của thể thao. Những người theo trường phái này nói rằng không cần biết ACPL là gì, không cần tra cứu hệ số Elo; chỉ cần cảm nhận sự rung động của một ván cờ vĩ đại. Tôi không phản đối sự rung động. Tôi đã chạy rào cả đời, chỉ là chưa từng được bấm giờ. Tôi hiểu cảm giác khi tim đập nhanh trước một khoảnh khắc không thể diễn tả bằng con số. Nhưng tôi cũng biết rằng cảm xúc không sinh ra trong chân không. Nó được đốt lên từ một nước đi hi sinh chính xác, một sự chuẩn bị khai cuộc khiến đối thủ sụp đổ, một sai lầm không thể tin nổi trong tàn cuộc. Tất cả những thứ đó đều có thể đo lường được. Rất may mắn cho người viết là các con số không hề xung đột với sự kỳ diệu; chúng giải thích vì sao sự kỳ diệu xảy đến. Tôi sẽ đẩy xa hơn: trong một thời đại mà mọi thông tin đều có thể kiểm chứng, việc từ chối dữ liệu là một lựa chọn — thường là một lựa chọn sai lầm. Nếu tôi viết rằng một kỳ thủ đã chơi một ván cờ tuyệt hảo mà không đưa ra bằng chứng, tôi đang yêu cầu độc giả tin tôi bằng niềm tin. Nếu tôi đưa ra bảng số liệu, tôi đang mời họ kiểm tra. Một tờ báo thể thao có thể chọn cách tạo ra một cộng đồng người hâm mộ cuồng nhiệt bằng những câu chuyện cảm hứng. Nhưng thể thao đỉnh cao không được xây bằng cảm hứng; nó được xây bằng hàng nghìn giờ luyện tập đếm từng nước đi. Người viết có trách nhiệm phản ánh điều đó, không phải vì sự trang trọng học thuật, mà vì sự tôn trọng với người trong cuộc. Đêm qua, tôi nhận được một bản phân tích cờ vua không có một con số nào. Tôi đã định xóa, nhưng cuối cùng tôi giữ lại nó như một tấm gương phản chiếu ngành báo chí của mình. Khi không có dữ liệu, hệ thống trung thực nhất sẽ nói tôi không đủ thông tin. Còn chúng ta, những người làm báo, liệu có đủ can đảm để nói như vậy trước mỗi deadline? Hay chúng ta sẽ tiếp tục lấp đầy khoảng trống bằng những mỹ từ đẹp đẽ nhưng vô nghĩa? Câu hỏi ấy không chỉ dành cho một bản phân tích cờ vua. Nó dành cho toàn bộ thế hệ viết thể thao tiếp theo của Việt Nam. Đã đến lúc mỗi bài báo cần một hộp đen dữ liệu: nếu không có, hãy để bài viết nói rằng nó chưa sẵn sàng. Bởi một khoảng trống trung thực luôn tốt hơn một bài viết dối trá.