Vì sao bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút: một năm nhìn từ hàng ghế kỹ thuật

Trong một buổi tối ở nhà thi đấu, thứ khiến tôi phải dừng lại không phải một pha đập bóng, mà là một dòng trên bảng thống kê sau tiếng còi mãn cuộc: người ghi điểm nhiều nhất của tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam là một phụ công, Bích Thuy. Người mới xem sẽ thấy đó là chuyện đáng mừng. Người đã ngồi đủ nhiều ở các nhà thi đấu châu Á sẽ thấy gờn gợn. Phụ công chỉ vươn lên dẫn đầu ghi điểm khi hai cánh đã bị chặn đứng và dòng tấn công buộc phải chảy ngược vào giữa lưới. Trong cả năm vừa qua của đội tuyển nữ Việt Nam, đó chính xác là điều đã xảy ra.

Tôi vẫn giữ thói quen ghi chú mọi thứ vào một cuốn sổ nhỏ, từ phiên âm tên cầu thủ đến vị trí đứng của từng người ở hàng ghế kỹ thuật. Thói quen ấy hình thành sau một lần tôi đọc sai tên cầu thủ trên sóng trực tiếp và bị khán giả gọi điện phàn nàn. Từ đó tôi học được một điều: nếu mình nghe không kỹ một cái tên, mình cũng sẽ bỏ sót một câu chuyện. Một cái tên đọc sai ba lần vẫn là một câu chuyện đúng, nếu mình chịu nghe kỹ. Và năm nay, câu chuyện đúng của tuyển nữ Việt Nam không nằm ở những trận thua trước Trung Quốc, Nhật Bản hay Hàn Quốc. Nó nằm ở những trận thua mà không ai muốn nhắc tới.

Để hiểu vì sao một năm sa sút lại đáng lo hơn một trận thua, cần nhìn lại chuẩn mực mà chính đội tuyển này đã dựng lên. Trong khoảng ba năm trước đó, bóng chuyền nữ Việt Nam sống trong một giai đoạn mà tôi gọi là cửa sổ vàng. Đội vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup, và lần đầu góp mặt ở đấu trường World Championship. Đó là những cột mốc khiến kỳ vọng công chúng tăng vọt, và cũng là những cột mốc khiến mọi kết quả sau đó bị đem ra so sánh.

Năm vừa qua, kết quả đảo chiều ở mọi cấp độ. Ở AVC Cup, đội giành hạng ba và lần đầu không vào chung kết sau nhiều năm giữ vững ngôi đầu. Ở SEA V.Cup, đội về nhì ở giai đoạn một rồi thua trắng 0-3 ở giai đoạn hai. Ở giải vô địch châu Á, đội chỉ thắng được một trận. Ở Asiad, đội xếp thứ bảy trong khi mục tiêu được đặt ra là lọt vào tốp bốn. Những con số ấy không cần diễn giải thêm mới thấy nặng. Chúng nói cùng một điều: đội đã đi lùi trên mọi mặt trận, chứ không chỉ gục ở một giải.

Điều khiến tôi chú ý hơn cả là danh sách những đội đã thắng Việt Nam. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc — những thất bại ấy nằm trong dự tính. Nhưng Indonesia thắng hai lần, Philippines thắng, Kazakhstan thắng. Khi một đội thua cả nhóm mạnh lẫn nhóm ngang cơ và nhóm dưới cơ, vấn đề không còn là đẳng cấp. Nó là sự sụp đổ trong trận, thứ chỉ xuất hiện khi nội tại đội bóng có vấn đề.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở nhiều giải khác nhau trong năm, có một mẫu hình lặp đi lặp lại mà tôi không thể bỏ qua. Đó là sự đảo ngược cấu trúc tấn công.

Tôi muốn bắt đầu từ chỗ khó nhìn nhất: hệ thống tấn công. Trong bóng chuyền đỉnh cao, các vị trí tấn công trên lưới tạo thành một hệ sinh thái. Hai cánh — vị trí 4 bên trái và vị trí 2 bên phải — là mũi nhọn. Phụ công ở vị trí 3 là mối đe dọa buộc đối phương phải phân tán chú ý, từ đó mở đường cho hai cánh. Khi hệ thống ấy khỏe, phụ công ghi điểm vừa phải, còn hai cánh ghi điểm nhiều. Khi hệ thống ấy hỏng, phụ công trở thành van xả áp, và tỷ lệ ghi điểm dồn về giữa lưới.

Ở tuyển nữ Việt Nam năm nay, hai cánh liên tục bị chặn. Cả vị trí 4 lẫn vị trí 2 đều gặp tường chắn đối phương gần như mọi pha bóng. Điều đó đẩy số lượng tấn công nhanh ở vị trí 3 tăng bất thường, đến mức một phụ công trở thành một trong những người ghi điểm cao nhất đội. Đây là một sự đảo ngược cấu trúc: giữa lưới từ chỗ là mồi nhử giải phóng hai cánh đã biến thành lối thoát duy nhất. Khi một đội buộc phải tấn công nhiều ở giữa, đối phương chỉ cần đọc nhịp là chặn được.

Có một chi tiết dễ bị bỏ qua trong tình trạng ấy. Việc phụ công vẫn được chuyền bóng nghĩa là khâu đỡ bước một vẫn ở mức đủ dùng để tổ chức bóng nhanh. Nếu đỡ bước một sụp hoàn toàn, bóng sẽ không bao giờ lên được tới vị trí 3. Vậy nên vấn đề không nằm ở khả năng kiểm soát bóng thô. Nó nằm ở chất lượng tấn công hai cánh và ở cách phân phối bóng của chuyền hai. Đây là kết luận tôi rút ra từ việc đối chiếu mô hình thi đấu với dữ liệu trận, và nó chỉ ở mức độ tin cậy trung bình, bởi bài toán gốc thiếu số liệu hiệu suất chi tiết.

Nhìn sang chuyền hai, sự bất ổn được nhắc tới nhiều. Chuyền hai là người quyết định nhịp độ. Một chuyền hai không ổn định sẽ kéo nhịp tấn công chậm lại, biến những pha bóng lẽ ra phải nhanh thành những pha bóng đủ chậm để hàng chắn đối phương kịp đọc. Khi hai cánh bị chặn liên tục, nguyên nhân thường gặp nhất là nhịp chuyền chậm và dễ đoán, chứ không phải lực đập yếu. Nếu lực là vấn đề, bóng sẽ ra ngoài hoặc bị đỡ. Nếu nhịp là vấn đề, bóng sẽ bị chặn thẳng. Ở Việt Nam năm nay, bóng bị chặn thẳng.

Bên cạnh vấn đề nhịp, còn một vấn đề về con người ở vị trí đối chuyền. Đội phải dùng Doan Thi Xuan, Thanh Thuy và Nguyen Thi Uyen để lấp vị trí đối chuyền, tức vị trí 2 bên phải. Một tay đập biên bị kéo sang đá đối chuyền là một giải pháp chắp vá, bởi góc chạy đà khác, điểm va chắn khác, và trách nhiệm chắn bóng bên phải cũng khác. Khi một tay đập phải làm việc ở vị trí không phải sở trường, cả hiệu suất tấn công lẫn khả năng chắn bóng bên phải đều đi xuống. Đó là cái giá của việc không có một đối chuyền tự nhiên.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào chiến thuật, ta sẽ bỏ qua phần lớn câu chuyện. Bởi hệ thống tấn công không tự nhiên hỏng. Nó hỏng vì những con người cụ thể không còn ở đó.

Đội mất phụ công chính Nguyen Thi Trinh vì lý do gia đình. Đội mất đối chuyền Hoang Thi Kieu Trinh vì chấn thương. Đội mất tay đập biên Vi Thi Nhu Quynh vì lý do cá nhân. Đội mất Nguyen Thi Uyen vì chấn thương nặng. Bốn trụ cột, bốn lý do khác nhau, cùng rơi vào một mùa. Với một đội bóng ở tầng hai châu Á, mất ba đến bốn trụ cột trong một năm là cú sốc mà không hệ thống dự phòng nào chịu nổi nếu tuyến trẻ không đủ dày.

Tôi từng chứng kiến một đội nữ tan rã vì dịch bệnh, khi biên giới đóng và tài trợ cạn. Mùa hè đội nữ tan rã, tôi học được rằng đội bóng không chết trên sân, nó chết khi không còn ai kể chuyện. Lần này câu chuyện khác, nhưng cảm giác thì quen. Một đội bóng mạnh không được đo bằng những người đứng trên sân, mà bằng những người có thể thay thế họ. Năm nay, tuyển nữ Việt Nam không có những người thay thế ấy.

Điều này dẫn tới một hệ quả trực tiếp: tuyến dự bị mỏng đến mức ban huấn luyện buộc phải kéo người trái vị trí. Khi ban huấn luyện chọn giải pháp chắp vá thay vì tin vào ghế dự bị, đó là một thông điệp về chiều sâu đội hình. Không ai kéo người trái vị trí nếu họ tin rằng phương án dự phòng đủ tốt. Việc kéo người trái vị trí vừa là hệ quả của khủng hoảng lực lượng, vừa là bằng chứng cho thấy khủng hoảng ấy chưa được giải quyết.

Ở trung tâm của mọi câu chuyện ấy là một cái tên: Tran Thi Thanh Thuy. Cô là đội trưởng, là tay đập chủ lực, là người mà cả đội dồn bóng khi bế tắc. Ở Asiad, cô ghi 36 điểm nhưng với hiệu suất thấp. Nếu chỉ đọc con số 36, người ta sẽ nghĩ đó là một kỳ giải thành công. Nhưng 36 điểm với hiệu suất thấp nghĩa là cô phải đập rất nhiều bóng để có từng ấy điểm, tức là gánh nặng được dồn lên vai cô gần như tuyệt đối.

Điều đáng nói là tình trạng của con số ấy. Trong năm, Thanh Thuy chơi cho câu lạc bộ Gunma Green Wings ở Nhật Bản, rồi trở về khoác áo VTV Binh Dien Long An, rồi lên tuyển dự bốn giải quốc tế bắt đầu từ tháng Giêng. Một lịch thi đấu như vậy không phải lịch của một vận động viên, nó là lịch của một cỗ máy. Việc hiệu suất của cô sụt giảm trong tình trạng đó là điều có thể dự đoán được, và chính bài phân tích gốc cũng quy cho sự quá tải.

Vấn đề lớn nhất của tuyển nữ Việt Nam năm nay không nằm ở chiến thuật, mà ở cấu trúc: một đội bóng phụ thuộc vào một người trong khi người đó bị vắt kiệt. Khi một đội chỉ có một đầu ra ghi điểm, đối phương chỉ cần chắn một người. Khi một đội chỉ có một người gánh, người đó sẽ hết pin đúng vào lúc đội cần nhất.

Quanh Thanh Thuy là một thế hệ đàn chị: Kim Thoa, Bich Thuy, Khanh Dang. Đây là những cái tên gắn bó lâu năm với đội tuyển. Nhưng trong năm nay, phong độ của họ gần như không trùng nhau ở thời điểm nào. Người lên đỉnh thì người xuống, người khỏe thì người mệt. Không ai đạt đỉnh cùng lúc với ai. Đó là triệu chứng kinh điển của một đội bóng mà khâu quản lý thể lực và lịch thi đấu bị lệch pha. Với một đội bóng dựa vào kinh nghiệm của các trụ cột lâu năm, việc những trụ cột ấy không đạt đỉnh cùng lúc là một dấu hiệu nghiêm trọng hơn cả chấn thương.

Và phía sau họ, tuyến trẻ chưa kịp lên. Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh: vấn đề không phải là đội tuyển không có tài năng. Vấn đề là tài năng mới chưa được đưa lên đúng lúc, trong khi thế hệ cũ đã qua đỉnh. Một đội bóng chuyển giao tốt sẽ đưa người mới vào ở những giải nhỏ, để họ quen dần trước khi gánh trọng trách. Một đội chuyển giao kém sẽ để người mới ngồi ngoài cho tới khi khủng hoảng ập đến, rồi ném họ vào lửa mà không có bệ đỡ. Tuyển nữ Việt Nam năm nay ở thế thứ hai.

Ở đây tôi muốn tách khỏi cách đọc phổ biến. Cách đọc dễ nhất, và cũng dễ bán nhất, là cho rằng bóng chuyền nữ Việt Nam đã hết thời, rằng thế hệ vàng đã tàn, rằng đây là sự sụp đổ của một nền bóng chuyền. Tôi không nghĩ vậy.

Sự sa sút năm nay chủ yếu đến từ những yếu tố có thể đảo ngược: mất người vì lý do ngoài chuyên môn và quá tải lịch thi đấu. Nó khác hoàn toàn với sự sụp đổ của một nền tảng tài năng. Nếu đây là vấn đề tài năng, ta sẽ thấy đội thua từ đầu đến cuối một cách toàn diện, không có trận nào có thể thắng. Nhưng thực tế đội vẫn thắng được một trận ở giải châu Á, vẫn về nhì giai đoạn một SEA V.Cup. Những mảnh ghép ấy cho thấy nền tảng chưa biến mất. Nó chỉ bị che khuất bởi một năm đầy biến động.

Tuy nhiên, có một phần trong sự sa sút mà tôi cho là khó đảo ngược hơn: sự tiến bộ của các đối thủ trong khu vực. Indonesia và Philippines đã tiến bộ rõ rệt. Khi đội của mình đi lùi trong khi đối thủ đi lên, khoảng cách không chỉ được lấp đầy, nó còn bị đảo ngược. Đây là điều nguy hiểm nhất, bởi nó nghĩa là để hồi phục, tuyển nữ Việt Nam không chỉ cần trở lại phong độ cũ. Họ cần trở lại phong độ cũ trong khi chuẩn của khu vực đã cao hơn trước.

Trong bức tranh châu Á, vị trí của tuyển nữ Việt Nam vẫn nằm ở tầng hai, sau nhóm ứng viên vô địch gồm Trung Quốc, Nhật Bản và sau cả Hàn Quốc, Thái Lan. Nhưng điều đáng lo không phải là vị trí ấy, mà là việc vị trí ấy đang bị lung lay từ phía dưới. Ở Đông Nam Á, Thái Lan từ lâu là số một, còn Việt Nam là số hai rõ ràng. Năm nay, khoảng cách ấy bị thu hẹp. Indonesia và Philippines không còn là những đội dễ chịu. Họ đã tiến bộ, và sự tiến bộ của họ biến mỗi trận đấu của Việt Nam với họ thành một trận chung kết nhỏ, nơi sai số bị trừng phạt ngay.

Điều này dẫn tới một nghịch lý về mặt hình ảnh. Danh tiếng của tuyển nữ Việt Nam vẫn đang ở mức của một đội hàng đầu Đông Nam Á, trong khi trình độ thực tế đã tụt xuống gần nhóm bám đuổi. Đây là hiệu ứng trễ kinh điển sau một thế hệ vàng. Công chúng vẫn nhớ những chiếc cúp, vẫn kỳ vọng tốp bốn Asiad, trong khi đội trên sân đang vật lộn với một đội hình chắp vá. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế chính là nơi áp lực công luận sinh ra, và cũng là nơi một huấn luyện viên dễ bị đem ra làm vật tế nhất.

Việc mất ngôi ở AVC Cup không chỉ là mất một danh hiệu. Đó là mất một nền tảng tích điểm và một nguồn tự tin. Trong hệ thống thi đấu quốc tế, thành tích ở các giải châu lục là cơ sở để giữ vị trí xếp hạng, để được mời dự các giải lớn hơn, và để thu hút tài trợ. Khi một đội đánh mất thế thống trị ở một giải mà mình từng làm chủ, thiệt hại không dừng ở chiếc cúp. Nó lan sang cả cách đối thủ nhìn mình, và cách chính mình nhìn mình.

Ở SEA V.Cup, cách đội vượt qua giai đoạn một nhưng trắng tay ở giai đoạn hai nói lên nhiều điều về chiều sâu đội hình. Một đội có thể sống sót qua vòng đấu dễ nhờ vài cá nhân xuất sắc, nhưng sẽ lộ ra ở vòng đấu khắt khe khi đối thủ mạnh hơn và nhịp độ cao hơn. Đội hình mỏng không chịu được nhịp độ cao. Đây là lý do vì sao giai đoạn hai thường là tấm gương phản chiếu trung thực nhất của một đội bóng.

Về huấn luyện viên Nguyen Tuan Kiet, tôi muốn nói thẳng nhưng công bằng. Việc đội thua cả nhóm dưới cơ cho thấy khả năng điều chỉnh trong trận có vấn đề. Đó là một quan sát dựa trên kết quả, chứ không dựa trên dữ liệu chiến thuật chi tiết, bởi dữ liệu ấy không được công bố. Nhưng tôi cũng muốn nói rằng một huấn luyện viên không thể điều chỉnh khi trong tay không có người để thay. Khi ghế dự bị mỏng, mọi quyết định thay người đều trở thành một canh bạc, và canh bạc thì không phải lúc nào cũng thắng.

Trong các vấn đề tôi vừa nêu, có một vấn đề khả thi hơn cả để sửa: tính dễ đoán. Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh vì nó không đòi hỏi phải chờ một thế hệ mới. Tính dễ đoán có thể được cải thiện bằng cách đào tạo chuyền hai, tăng độ biến hóa trong phân phối bóng, thay đổi nhịp độ và góc chạy của hai cánh. Đây là công việc của huấn luyện, của phòng tập, của hàng nghìn lần lặp lại. Nó không cần tiền lớn, không cần nhập tịch, không cần phép màu. Nó cần thời gian và sự kiên nhẫn.

Ở phía ngược lại, vấn đề khó sửa nhất là khoảng trống thế hệ. Đây là vấn đề của nhiều năm, không phải của một mùa. Một nền bóng chuyền chỉ có thể sản sinh trụ cột mới nếu có giải trẻ, có đầu tư dài hạn, có lộ trình đưa người trẻ lên đội một. Nếu năm nay kết quả đội tuyển đi xuống khiến nhà tài trợ chùn tay và người hâm mộ quay lưng, thì thiệt hại thật sự không nằm ở mùa giải này. Nó nằm ở những mùa giải sau, khi lớp trẻ không có sân chơi để lớn lên.

Nhìn rộng ra, năm nay còn phơi bày một vấn đề hệ thống: lịch thi đấu của các ngôi sao bị quá tải. Một cầu thủ chơi ở nước ngoài, rồi về câu lạc bộ trong nước, rồi lên tuyển dự bốn giải quốc tế trong một năm — đó là một lịch trình mà ngay cả các nền bóng chuyền lớn cũng phải cân nhắc kỹ. Ở một nền bóng chuyền có nguồn lực nhỏ, việc để ngôi sao duy nhất cày ải quanh năm không phải là sự hy sinh, mà là một sai lầm quản lý. Nó vừa lấy đi phong độ của người đó, vừa lấy đi cơ hội phát triển của người khác.

Có một khía cạnh nữa ít được nhắc: việc các trụ cột vắng mặt vì lý do gia đình và cá nhân. Những lý do ấy không nằm trong sách chiến thuật. Chúng thuộc về đời sống. Nhưng khi ba bốn trụ cột cùng vắng vì những lý do ấy trong một mùa, đó có thể là dấu hiệu của một điều sâu hơn: sự mệt mỏi về động lực sau một chu kỳ căng thẳng kéo dài. Một đội bóng có thể hồi phục chấn thương nhanh hơn hồi phục cảm hứng. Và đây là điều khó đo, khó nói, nhưng lại quan trọng.

Chợ chuyển nhượng là nơi các câu chuyện được định giá, và mùa hè là kỳ chợ đông nhất. Với bóng chuyền nữ Việt Nam, phiên chợ gần nhất để lại một món hàng đắt giá nhưng cũng đắt đỏ: việc Thanh Thuy ra nước ngoài thi đấu. Đây là tín hiệu tích cực cho sự phát triển cá nhân và cho hình ảnh của bóng chuyền Việt Nam. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về việc phân bổ thời gian giữa câu lạc bộ và đội tuyển, một câu hỏi mà không nền bóng chuyền nhỏ nào trả lời dễ dàng.

Vậy năm sau sẽ ra sao? Tôi không có câu trả lời chắc chắn, và tôi nghĩ không ai nên tự tin có. Nhưng có một điều tôi tin: đây là thời điểm để đặt câu hỏi đúng, thay vì tìm người để đổ lỗi.

Nếu đội lấy lại được những trụ cột đang vắng, nếu lịch thi đấu của Thanh Thuy được tiết chế, nếu chuyền hai tìm lại được nhịp và hai cánh được giải phóng, thì câu chuyện của năm nay sẽ chỉ còn là một đoạn lùi trong một đường dài. Còn nếu đội tiếp tục dồn mọi thứ lên một người, tiếp tục chắp vá vị trí, tiếp tục để tuyến trẻ ngồi ngoài, thì câu chuyện này sẽ không còn là một năm, mà là một thập kỷ.

Từ phòng dựng đến khán đài Nga là đường chạy dài hơn tôi tưởng, kịch bản nằm ở giữa đường. Với bóng chuyền nữ Việt Nam, kịch bản cũng vậy. Nó không nằm ở chiếc cúp đã mất, mà nằm ở những ghế dự bị chưa được lấp, những cái tên chưa được đọc đúng, và những trận đấu mà không ai muốn nhắc tới nhưng lại kể nhiều nhất về tương lai.