Vạch kẻ sân của Coe: Điền kinh thế giới đứng trước tòa án và chính mình

Ngày 13 tháng 9, tại Budapest, trong ngày thi đấu cuối cùng của Ultimate Championship - giải đấu mà Liên đoàn Điền kinh Thế giới (World Athletics) đang dựng lên như một sản phẩm thương mại mới - Chủ tịch Sebastian Coe bước ra trước truyền thông với một thông điệp đã được dự liệu: lệnh cấm vận động viên Nga và Belarus vẫn đứng nguyên. Nhưng đằng sau lằn ranh cứng rắn đó là một tín hiệu khác. Coe nói ông muốn thấy "một đội ngũ đầy đủ" thi đấu. Đó là kiểu phát ngôn giữ cả hai phe, một nghệ thuật cân bằng mà bất cứ ai ngồi ghế chủ tịch liên đoàn quốc tế đều phải học, nhất là khi liên đoàn đó đang bị đẩy vào thế đứng một mình.

Tôi theo dõi buổi họp báo này từ Nairobi, qua màn hình, trong khi trên khán đài Budapest là các nữ vận động viên vừa kết thúc lượt thi đấu. Thứ khiến tôi chú ý không phải lệnh cấm. Thứ khiến tôi chú ý là khoảng lặng: không một nữ vận động viên Nga nào được nhắc tên trong suốt cuộc trao đổi. Cuộc tranh luận về "sự trong sạch của điền kinh" đang diễn ra mà thiếu vắng tiếng nói của những người phụ nữ đến từ quốc gia bị cấm. Và đó là điểm khởi đầu tôi muốn bám vào, bởi một cuộc chiến về nguyên tắc mà không có người chịu ảnh hưởng trực tiếp tham gia thì thường kết thúc bằng một nguyên tắc khác với nguyên tắc ban đầu.

Cuộc chiến này không mới. Liên đoàn Điền kinh Nga (RusAF) đã bị đình chỉ từ năm 2026 sau bê bối doping do nhà nước hậu thuẫn, một vết nhơ ăn sâu vào toàn bộ hệ thống thể thao nước này. Đến năm 2026, sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine, World Athletics áp đặt lệnh cấm toàn diện đối với vận động viên Nga và Belarus. Lệnh cấm đó không chỉ là hình phạt thể thao; nó là một tuyên bố về việc ai được xem là thành viên hợp pháp của cộng đồng điền kinh quốc tế, và ai phải đứng ngoài rìa.

Kể từ đó, bức tranh liên đoàn quốc tế phân hóa rõ rệt. World Athletics giữ vị trí cứng rắn nhất. Một số liên đoàn khác dần cho vận động viên Nga và Belarus trở lại dưới tư cách trung lập. Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) là ví dụ điển hình: họ mở con đường trung lập, rồi rút lại tư cách đó từng trường hợp một. Vụ Kamila Valieva là cột mốc mà mọi người nhắc đến. Tư cách trung lập của cô bị thu hồi. Con dao này có hai lưỡi: nó chứng minh "trung lập" không phải tấm khiên vĩnh viễn, đồng thời cung cấp cho phe bảo vệ lệnh cấm một lý lẽ đắc lực rằng cơ chế trung lập có thể bị lạm dụng, và do đó không đáng tin.

World Athletics hiện đối diện Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) tại Lausanne. Hồ sơ ban đầu được nộp vào tháng Bảy. Một kháng cáo mới được đệ trình vào tháng Tám. Phiên xử được dự kiến diễn ra "trong vài tháng tới". Đó là ngôn ngữ luật pháp. Và ai từng theo dõi các vụ kiện thể thao đều biết rằng lịch trình luật pháp không bao giờ trùng khớp với lịch thi đấu. Trong lúc chờ phán quyết, mọi cột mốc dự giải đều phải được tính toán lại, và mọi kế hoạch chu kỳ của vận động viên đều bị treo lơ lửng.

Điểm đáng chú ý nằm ở cách Coe định vị lập trường của mình. Ông tuyên bố: "Điều này không phải về chính trị hay hộ chiếu. Nó là về sự trong sạch của cuộc thi." Đây là một nước đi pháp lý, không phải một phát biểu chính trị ngây thơ. Khi bạn biến một lệnh cấm địa chính trị thành một biện pháp bảo vệ tính chính trực của thi đấu, bạn dịch chuyển trận chiến từ đấu trường chính trị sang đấu trường luật thể thao, nơi liên đoàn có vị thế phòng thủ vững chắc hơn. Cần nhớ rằng lệnh cấm năm 2026 được xây trên một nền móng cũ hơn: RusAF bị đình chỉ từ năm 2026 vì doping. Nói cách khác, World Athletics có thể viện dẫn hai lý do cùng lúc, một lý do lịch sử và một lý do địa chính trị. Sự chồng lớp này làm mạnh thêm vị thế pháp lý, nhưng cũng làm mờ ranh giới giữa "chống doping" và "trừng phạt chính trị".

Về cấu trúc thi đấu, đây là vấn đề về cơ chế dự thi. World Athletics hiện không cung cấp con đường "vận động viên trung lập" cho người Nga và Belarus. Đó là một khoảng trống có chủ đích. Trong khi ISU có con đường và có thể thu hồi, World Athletics không có con đường nào cả. Sự phân kỳ này không chỉ là khác biệt quan điểm; nó là khác biệt về kiến trúc thể chế. Một bên chọn xây cơ chế và chấp nhận rủi ro vận hành, bên kia chọn không có cơ chế và chấp nhận rủi ro bị cô lập. Khi bạn không có cơ chế, bạn loại bỏ luôn khả năng kiểm soát chất lượng tham gia, và bạn trao cho đối phương một lập luận đơn giản: nếu không có con đường nào, thì mọi nỗ lực tuân thủ đều vô nghĩa.

Về thời gian, có một sự bất đối xứng rõ rệt giữa ngôn ngữ pháp lý và thực tế thi đấu. "Vài tháng tới" là khung thời gian mà CAS thường kéo dài hơn dự kiến. Trong lúc đó, bất kỳ vận động viên nào ở gần ngưỡng đủ điều kiện, đặc biệt là vận động viên trẻ đang tìm vé dự giải, đều rơi vào vùng bất định. Đây là điểm mà truyền thông thường bỏ qua: tác động không chỉ lên các ngôi sao, mà lên toàn bộ tầng lớp vận động viên đang ở giai đoạn xây dựng sự nghiệp, những người không có đại diện truyền thông và không có luật sư riêng.

Có một chi tiết cần đọc kỹ. Coe từ chối tiết lộ chiến lược pháp lý của liên đoàn: "Tôi không nghĩ đội ngũ pháp lý của chúng tôi sẽ biết ơn nếu tôi phơi bày cách tiếp cận." Câu này xác nhận rằng đây là một vụ kiện đang diễn ra, không phải một tuyên bố nguyên tắc đã đóng khung. Khi chủ tịch một liên đoàn bị ràng buộc bởi nghĩa vụ tố tụng, mọi phát ngôn đều trở thành một phần của chiến lược. Điều đó cũng có nghĩa là bất kỳ tín hiệu "mở cửa" nào từ Coe, như câu "muốn thấy đội ngũ đầy đủ", đều không thể coi là dấu hiệu nhượng bộ thực sự. Đó là ngôn ngữ được cân đo, không phải ngôn ngữ của ý định.

Phía Nga cũng có tiếng nói của mình. Bộ trưởng Thể thao Nga Mikhail Degtyarev, qua hãng TASS, tuyên bố rằng tất cả vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Điều này cho thấy một chiến dịch pháp lý đa môn phối hợp, không chỉ là vụ kiện điền kinh đơn lẻ. Khi một nhà nước huy động bộ máy thể thao của mình vào một chiến lược pháp lý xuyên môn, cuộc chơi đã vượt ra khỏi khuôn khổ thể thao thuần túy.

Và đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh. Nga không chỉ đòi quyền dự thi cho vận động viên. Họ đòi quyền tham gia vào quá trình ra quyết định của World Athletics. Đó là một yêu sách khác về bản chất, về quyền lực thể chế chứ không chỉ về vé dự giải. Khi một liên đoàn quốc gia bị đẩy ra khỏi phòng họp nơi các quy tắc được viết ra, họ mất nhiều hơn cơ hội thi đấu. Họ mất tiếng nói trong việc định nghĩa những quy tắc mà chính họ sẽ phải tuân theo. Đây là chiều kích ít được chú ý nhất của cuộc tranh luận, và cũng là chiều kích khó giải quyết nhất, bởi nó không thể được xử lý bằng một phán quyết về quyền dự thi.

Nhưng có một điều mà cả hai phe, kể cả những người theo dõi sát sao nhất, đều không nói đến. Cuộc tranh luận này gần như hoàn toàn là nam giới. Coe, Degtyarev, các luật sư CAS, các nhà báo đặt câu hỏi trong phòng họp báo Budapest, đó là một bức ảnh quen thuộc. Trong khi đó, các nữ vận động viên Nga bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm không có tiếng nói trong cuộc tranh luận về tương lai của chính họ.

Lịch sử cho thấy điều này không mới. Khi các hệ thống kiểm soát thể thao nữ bị thách thức, từ quy định nội tiết tố đến các tiêu chuẩn đủ điều kiện, tiếng nói ít được lắng nghe nhất thường là tiếng nói của chính các vận động viên nữ. Vụ Caster Semenya là một ví dụ. Các quy định về khác biệt phát triển giới tính được viết và áp dụng với rất ít sự tham vấn từ những người bị ảnh hưởng trực tiếp. Ở Kenya, nơi tôi sống và làm việc, chúng tôi đã chứng kiến các vận động viên điền kinh nữ đối mặt với các quy định doping, một số bị cấm oan, một số bị cấm đúng, mà không có tiếng nói cân bằng trong truyền thông phương Tây.

Khi tôi xem World Cup 2026 ở Nga, tôi học được một điều: người Nigeria bị nhìn, không phải được xem. Điều tương tự đang xảy ra với các nữ vận động viên Nga. Họ bị nhìn như biểu tượng của một hệ thống bị kết án, không phải được xem như những vận động viên có sự nghiệp, có mục tiêu, có tên. Bất kỳ cuộc thảo luận nào về "tương lai của điền kinh Nga" mà không có sự tham gia của các nữ vận động viên Nga là một cuộc thảo luận không đầy đủ, và một cuộc thảo luận không đầy đủ thì không thể tạo ra một giải pháp bền vững.

Tôi không đi tìm sân chơi công bằng. Tôi tự vẽ vạch kẻ sân. Và vạch kẻ sân của tôi đặt một câu hỏi đơn giản: nếu "sự trong sạch của thi đấu" là nguyên tắc, tại sao tiếng nói của những người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất lại vắng mặt? Nếu điền kinh thực sự tin vào tính chính trực, thì tính chính trực đó phải bắt đầu từ việc lắng nghe tất cả các bên, không chỉ các bên có ghế trong phòng họp. Kênh đầu tiên luôn khó nhất, nhưng ai đó phải cầm micro. Và trong cuộc chiến pháp lý này, chiếc micro đang nằm trong tay những người không phải là người chịu hậu quả.

Cuộc chiến trước CAS sẽ được quyết định bởi các luật sư ở Lausanne, không phải bởi các quan chức ở Budapest. Nhưng thứ được quyết định không chỉ là số phận của các vận động viên Nga và Belarus. Thứ được quyết định là câu hỏi lớn hơn: liệu một liên đoàn thể thao quốc tế có quyền vẽ ra những lằn ranh đạo đức của riêng mình, và liệu những lằn ranh đó có thể tồn tại khi các liên đoàn khác đã chọn con đường khác?

Thời gian sẽ không chờ. Trong lúc các luật sư tranh luận, các nữ vận động viên trẻ ở Nga và Belarus vẫn đang tập luyện, vẫn đang chạy, vẫn đang chờ đợi một quyết định mà họ không được tham gia viết ra. Khi các giải đấu ngừng lại với một nhóm người, tôi thấy những chiến thuật gia vô hình bắt đầu lên tiếng, những người tìm cách sinh tồn trong một hệ thống không dành cho họ. Câu hỏi tôi để lại không phải ai đúng ai sai trong vụ kiện này. Câu hỏi là: khi cuộc chơi kết thúc, ai sẽ là người được nghe tiếng nói của mình?